નિર્ધાર / nirdhãr

Manual Scavanging Says, 'I Am Living In Gujarat' (4 Pictures)

2012-02-09T00:32:00.000-08:00

Name : Mansukh Bhangi

Work Place : Public Toilet, Adesar, Tehsil : Rapar, District : Kutch

Date : 7-2-12, Time : 11 am (around)

Native Village Of Mansukh Bhangi : Baaspa (12 km away from Adesar)

Dear Childhood, Where is your address? (2 Pictuers)

2012-02-06T20:11:00.000-08:00

(1)

Name : Kajal (12 Years Old)

Work : Begging

Name : Kajal (2 Years Old)

Work : Support to Kajal

Responsible : We The People of The India

Community : Devipoojak (A Nomad Community)

Place : Dhandhooka Four Lanes

Their father is Chhakda Driver

Address : Near Railway Track, Dhandhooka

(2)

The Live Statues (1 Picture)

2011-10-27T11:04:00.000-07:00

(The picture is in low resolution)

An Indigenous Cigar Is Smoking Old Woman / વૃદ્ધાને પીતી બીડી (8 Pictures)

2011-10-09T11:28:00.000-07:00

An Adivasi Woman Between Toil & Toil / બે પરસેવાની વચ્ચે એક આદિવાસી મહિલા (1 Picture)

2011-09-25T02:12:00.000-07:00

Place : Vadali, Dist : Sabarkantha, State : Gujarat, India

There are adverse atmosphere, no enough wages, no hygienic food, no health facility and homelessness forgetting all these, this adivasi young woman is taking little rest to work more. And I think so with very comfort.

ગાંધી-માથે કાગડો / A Crow On Gandhi (1 Picture)

2011-09-06T12:30:00.000-07:00

Location : Income Tax Four Lanes, Ashram Road, Ahmadabad, Gujarat, India

બહુરૂપીનાં બે આદિવાસી રૂપ / Two Nomads Playing Roles of Adivasis (17 Pictures & Texts)

2011-08-23T11:53:00.000-07:00

जंगलों का राजा, पहाड़ों का राजकुमार, सांवलिया भील है नाम मेरा|

हाथी को पछाड़ा, चित्ते को चीर डाला, घोड़े को दौड़ाया, कालिया भील कहते है मुझे|
7

સાંવલિયા ભીલના રૂપમાં છે બોની બહુરૂપી ને કાલિયા ભીલના રૂપમાં છે લાલાભાઈ (કાળા વસ્ત્રમાં). બંને સગા ભાઈ છે, પોતાની જાતિવિશેષ પરંપરાને દાદા ને પિતા પાસેથી શીખીને જાળવી રહ્યા છે. વડાલીના બજારમાં દર વર્ષે તેઓ સળંગ દસ દિવસ, દિવસમાં વધારો-ઘટાડો ખરો, અલગ અલગ રૂપ લઈને દુકાને દુકાને ફરતા હોય છે. પરમ્પરા મુજબ તો એક રૂપ (વેશ) એક અઠવાડિયું ભજવવાનું હોય એટલે ૫૨ વેશ એક વર્ષમાં પૂરા કરવાના હોય, આજે સમય બદલાયો છે એટલે એક વેશ એક દિવસ માટે કીશનલાલનો પરિવાર ભજવે છે. વળી, વેશભૂષા ખર્ચાળ પણ ઘણી. આ અગાઉની પોસ્ટ "ગાંડીના રૂપ"માં કિશનલાલ બહુરૂપી હતા, તે કિશનલાલ બોની ને લાલાભાઈના પિતા. કિશનલાલે દસ દિવસના ભાગરૂપે જ ગાંડીનું રૂપ લીધું હતું. કિશનલાલ તો એક દિવસ આવે છે બાકીના નવ દિવસ બોની ને લાલભાઈ જુદા જુદા વેશ ધારણ કરે છે. એક દિવસ હનુમાન તો એક દિવસ રબારી, ક્યારેક ટીટી તો ક્યારેક મદારી, તો કોઈએક દિવસ રાવણ એવાં અલગ રૂપ ધારણ કરતા હોય છે. નવ દિવસ માત્ર રૂપ ધારણ કરવાનાં ને લોકોનું મનોરંજન કરવાનું. નવ દિવસ સુધી એક પણ રૂપિયો લેવાનો નહિ, દસમાં દિવસે નગરશેઠનું રૂપ લઈ દુકાનમાલિકો પાસેથી પૈસા લેવાના, લેતી વખતે રકઝક પણ કરવાની, આ ઉઘરાણી ચાર પાંચ દિવસ પણ ચાલે, પણ રોજ નાગરશેઠનું રૂપ નહિ લેવાનું. આખા (બધા) દિવસના થાકને અંતે હાથ પર આવતી અંદાજિત રકમની મને જાણ છે, પણ વચનથી બંધાયેલો છું, એટલે નહિ કહું. છેલ્લે એટલું જરૂર કહીશ કે ભારતની સામાજિક વ્યવસ્થાએ ઊભી કરેલી મોટાભાગની પરંપરાઓ ઘણીવાર આપણને અને ઘણીવાર પરંપરા વેંઢારનારાઓને શરમમાં કે લાચારીમાં કે લઘુતાગ્રંથિમાં મૂકતી હોય છે.

(સરનામું : બોની બહુરૂપી, પાંચ હાટડિયો, બ્રાહ્મણની વાડી પાસે, રાજમહેલ રોડ, ઇડર, જિલ્લો : સાબરકાંઠા.

Mobile: +9196623-19487)

ગાંડીનું રૂપ / A Male Nomad As A Female Mad (19 Pictures)

2011-07-07T10:17:00.000-07:00

"તારી ઠાઠડી બોંધું, તારો રાજિજયો ખઉં, દારૂ પીન્ મારઅ, મારા ભૈનો હારો, ઘોઘરો જાલીન્ મારી નાખું, મુઢામ્ ઘાઘરાનો ડૂસો નાખું." વડાલીની સડકો પર એક ગાંડી આવું આવું બોલતી જાય, ઝઘડતી જાય, લોકોને ડરાવતી જાય ને ભગાડતી જાય.

તરસની જરા અસર મટાડું

થાકને ઘડી દૂર ભગાડું

હવે આંગિક ભાવ જગાડું (from 8 to 16)

પાણી સાથે અભિનય પીવું

રૂપ ખરું પણ અભિનય નહીં

બાળકી મને ઓળખી ગયી

'ગાંડીનું રૂપ' શીર્ષક કદાચ પજવનારું લાગ્યું હોય, પણ આ શીર્ષક વગર છૂટકો નહોતો, પણ તમે ધાર્યું એના કરતાં કારણ જુદું છે. અહીં આવતું 'રૂપ' આંખગત શબ્દ માટેનું નથી, પણ બહુરૂપીનું એક રૂપ છે. હા, તસવીરમાં જે ગાંડી દેખાય છે એ સ્ત્રી નથી પુરૂષ છે. કિશનલાલ બહુરૂપી, ઇડરમાં રહે છે. ૧૪-૫-૧૯૫૯માં જન્મનાર આ જણ નખશિખ કલાકાર છે, કારણ કિશનલાલ બહુરૂપી-કલાને લોકકલામાં શ્રેષ્ઠ માને છે. પેટલાદ(ખેડા)ની આર.કે. કોલેજમાં એટીકેટી (A.T.K.T.) સોલ્વ ન કરી શકવાના કારણે કિશનલાલ સ્નાતક ભલે ન થઇ શક્યા, પણ તેમની પરંપરાગત કલાના એ ડાૅક્ટરેટ તો ખરા જ. આ ભાવાવેશમાં નથી લખતો, પણ કિશનલાલની સાથે તાપમાં આખો દિવસ ફરતી વખતે (સવારે નવ વાગ્યાથી બપોરે ત્રણ વાગ્યા સુધી) તેમની પાસે જે જાણ્યું તે પછી લખું છું. તેમને ચકાસવા માટે બહુરૂપી વિશેના મારા થોડાઘણા અભ્યાસને પણ ખપમાં લીધો હતો. બે ઉદાહરણ આપું, જરાં જુદાં છે પણ ઉપયોગી થઇ પડશે, રસ્તામાં ગાંડીના અભિનય દરમિયાન મેં વચ્ચે વચ્ચે બેચાર પ્રશ્નો પૂછ્યા, જવાબ મળ્યા, "પબ્લિકનું વિચારવું પડે. સામેવાળાના ચહેરાના ભાવ જોવા પડે અડધો કિલોમીટરની રૅન્જમાં ધ્યાન રાખવું પડે." પછી ઠપકાના સૂર સાથે એક હળવી ચેતવણી પણ, "ઉમેશ, તું આમ વચ્ચે પૂછે છે, તો ડિસ્ટર્બ થવાય છે. આમાં ડિસ્ટર્બ ન થવાય, ડિસ્ટર્બ થવાય તો પાછું નોર્મલ થઈ જવાય."

લોકકલાનો સમય હવે ઝાઝું ટકવાનો નથી, આપણે ભલે લોકકલાને સંસ્કૃતિના ભાગરૂપે એનું ગૌરવ લઇએ પણ લોકકલાકારોની દરકાર ને કદર તાળીઓ ને બે-પાંચ-પચાસ-સો રૂપિયા સુધી સીમિત રાખી છે. કિશનલાલે તો બહુરૂપી-કલાના જોરે કુટુંબને સારી પેઠે નભાવ્યું. તેમના બે દીકરા લાલાભાઈ ને બોની પણ લોકકલાના વ્યવસાયમાં જોડાઈ ગયા છે, અલબત્ત મેં એમના ચહેરાઓ પર નિરાશા ને થાક બેઉં બળિયાને સાથે જોયા છે.

(સરનામું : કિશનલાલ બહુરૂપી, પાંચ હાટડીઓ, બ્રાહ્મણની વાડી પાસે, રાજમહેલ રોડ, ઇડર, જિલ્લો : સાબરકાંઠા. Mobile : +9196623-19487)

A Swarnim Gujarat Child (11 Pictures)

2011-05-01T11:18:00.000-07:00

Dear Gujarat,

Why are you getting me worked so?

Close But Closed

2011-03-24T04:59:00.000-07:00

A Kid

2011-02-17T02:59:00.001-08:00

A Vibrant Gujarat Family

2011-01-16T19:19:00.000-08:00

'The Waiting For Godot'

2011-01-07T18:31:00.000-08:00

Without Childhood

2010-12-25T09:59:00.000-08:00

Sorry Mr. Mahatma (Promo Of Documentary)

2010-11-23T01:25:00.000-08:00

Dear Friend,

This is the promo of (1.37 mnts) my documentary ‘Sorry Mr. Mahatma’ on after 1 year of hooch tragedy (Laththakand) which got in Ahmedabad, July-2009. The subject of this documentary is what the situation of affected families is. (1 is title cover of Documentary & 2 is Promo of one)

Umesh (+919428039964)

The Sleeping Poverty

2010-10-21T11:43:00.001-07:00

Steve McCurry's Picture Reminded My One (4 Pictures)

2010-10-04T12:29:00.001-07:00

I clicked above picture of a ‘Bahuroopi (A Nomad)’ near the Adalaj (Gujarat) on 22-8-2008, that time I don’t know anything about Steve McCurry, well-known photographer of ‘National Geographic Magazine’ and his work. In 2009 I stayed three days with him (from 28 to 30 May) as an interpreter on behalf of “Vicharta Samuday Samarthan Manch”. Then Steve was here to click pictures of people of nomadic tribes of Gujarat. Let me say plainly, that was bitter and sweeter experience.

Now, why am I writing this? I say, I say, Steve McCurry had clicked a picture which is below, in Bombay, 1995. Steve’s below one and my above one both have similarities: both are clicked from the inside of the four-wheeler. There are two kinds of begging in the pictures. In Steve’s one begging is due to helplessness and in my one begging is due to force of social system. Now Bahuroopis don’t make their traditional work, some are doing so, but their number is not more.

This can be said coincidence. On 1^st October I saw Steve’s picture in ‘Photography Then and Now’ (page no. 169, year 1998) published by ‘The National Geographic Society’ which reminded me my one and then I felt to publish it on blog with Steve’s one.

Picture clicked by Steve

Steve McCurry's 2 pictures are below clicked by me
1

સ્થળાંતર. શું શિક્ષણ ! શું લોકશિક્ષણ ! / The Migration In The Morning (10 Pictures & Texts)

2010-09-05T07:06:00.000-07:00

તસવીરમાં રહેલા માણસોની જાતિ ઓળખાઈ જાય એમ છે. કોઈથી ન પણ ઓળખાય, છતાં જાતિવિશેષનો ઉલ્લેખ ટાળું છું. મુદ્દે આ સ્થળાંતરિતો છે. આ સ્થળાંતરિતો પોતાની પાછળ કેટલું બધું મુકતાં જાય છે : બાળપણ, સલામત જીવન, સરકારની બેજવાબદારી, સમાજનું બંધિયારપણું, સંસ્થાઓની સીમિતતા, આપણી અડધીપડધી સંવેદનશીલતા ને બીજું ઘણું બધું, નૈ!

બાલમસ્તી / Children With Innocent Joy (બાળમજૂરી-નાબૂદી દિવસ, 12-06-2010) (6 Pictures & Texts)

2010-06-11T02:25:00.000-07:00

ભય પૂરો છે, પણ આશા તો રાખીએ, કે આ ને આવાં, (અરે, બધાં) બાળકોની મસ્તી તેમની પુખ્તવય લગી ટકી રહે. બાકી સમાજનો એક ભાગ તો તત્પર જ છે તેને ભરખી જવા માટે.

પરંપરામાં સૌંદર્ય

2010-05-31T04:54:00.000-07:00

(‘વિચરતા સમુદાય સમર્થન મંચ’માં થોડો સમય કામ કરવા મળ્યું, ત્યારે લીધેલી તસવીર)

ભાર પાણીનો અને રૂઢિનો / Burden Of Water As Well As Of Custom

2010-05-08T03:42:00.000-07:00

પાછળ પડી ગયેલું વ્યવસાયનું કેન્દ્રીકરણ / A Working Female Nomad (7 Pictures & Texts)

2010-05-01T04:24:00.000-07:00

એકકેન્દ્રી સત્તા ગઇ, પણ વ્યવસાયનું કેન્દ્રીકરણ તો રહ્યું. આ કેન્દ્રીકરણ આજે કેટલાક ગણ્યાગાંઠ્યા લોકોના હાથમાં રમવા લાગ્યું છે, પહેલાં ચોક્કસ વ્યવસાયનું કેન્દ્રીકરણ ચોક્કસ જ્ઞાતિઓના હાથમાં હતું, કેટલીક જ્ઞાતિઓના હાથમાં બળપૂર્વક કે છળપૂર્વક અમુક વ્યવસાયનું કેન્દ્રીકરણ મૂકી દેવામાં આવ્યું હતું. પરિણામ એ આવ્યું કે સતત બદલાતા વિશ્વમાં બળપૂર્વક કે છળપૂર્વકના કેન્દ્રીકરણમાં સપડાયેલી જ્ઞાતિઓના જીવતરમાં ઝાઝા ફેરફાર આવ્યા નહિ. ૪૦ લાખથી પણ વધુ વસ્તી ધરાવતી ગુજરાતની ૪૦ વિચરતી ને વિમુકત જાતિને (સરકારી યાદી મુજબ ૨૮ વિચરતી જાતિ, ૧૨ વિમુકત જાતિ) વ્યવસાયના કેન્દ્રીકરણનો ભોગ વધારે બનવું પડ્યું છે, વર્તમાન સમયમાં તેમની સ્થિતિ ઘણી કપરી, કયારેક તો એવું બોલતા લાગે કે જન્મારો મળ્યો છે તો જીવી નાખીએ. કારણ કે પરંપરાગત વ્યવસાય સિવાય બીજો વ્યવસાય તેમને આવડે નહિ એટલે બદલાતા જગત સાથે તાલ મિલાવી શકે નહિ. વળી, વિચરતી ને વિમુકત જાતિમાં શિક્ષણનું પ્રમાણ પણ ર્સ્વિણમ ગુજરાતને શરમ આવે એવું.

વાંસવાદીબહેનની ઊપર્યુકત તસવીરોમાં કોઇકને હસ્તકલાની પૂર્ણ પ્રક્રિયાનો ઊમદા નમૂનો દોખાય, પણ આ હસ્તકલાની નીચે છે તો માત્ર ગરીબી. કારણ, વાંસના ટોપલા ખરીદનારા આજે કેટલા? કોઇ ખરીદે તો એમણે કહેલા ભાવ પ્રમાણે નાણાં આપનારાં કેટલા?

(થોડા સમય પહેલાં ‘વિચરતા સમુદાય સમર્થન મંચ’માં કામ કરવા મળ્યું, તે સમય દરમિયાન લીધેલી તસવીરો.)

નિરમા ભગાવો / Mahua Farmers' Campaign Against Nirma Cement Company Plant (12 Pictures & Texts)

2010-02-13T03:35:00.000-08:00

આંદોલનના આગેવાન ડો. કનુભાઇ કલસરિયા

ઉઘાડા પગ છોને રહ્યા, ચાલતા રહીશું
6

હસતાં હસતાં વેઠીશું દુઃખ, હારીશું નહિ
7

પ્રથમ પ્રદક્ષિણા સફળ
8

મશાલ-સરઘસ

ત્રણેક કિલોમીટરની કૂચ પછી મશાલ-સરઘસને પોલીસે રોકયું
11

કનુભાઇ સાથે પોલીસની દલીલ ને છેવટે બધાની બે કલાક માટે ધરપકડ
12

મહુવા-આંદોલન

૧૨, ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૦

કૂચનો સમય : સાંજે પાંચ વાગ્યે ને રાતે આઠ વાગ્યે મશાલ-સરઘસ

અંતર : દસ કિલોમીટર કરતાં વધારે

કૂચનો માર્ગ : નિરમાની ફેન્સગ ફરતે પ્રદક્ષિણા

કોઠામાં બાળપણ

2010-02-09T06:53:00.000-08:00

અભાવની બારી

2010-01-05T03:26:00.000-08:00

Nature Says Something To We The People Of The World (Three Pictures)

2009-12-22T05:10:00.000-08:00

1. Now

2. Later

3. And At The Last, The Sun Will be Getting Useless When Fatal Dakness Begins

ગળામાં લટકેલું પ્યોર સેકયુલરિઝમ (બે તસવીર)

2009-12-15T02:59:00.001-08:00

એલિસ બ્રિજના વિકટોરિયા ગાર્ડનવાળા છેડાથી લાલ દરવાજા તરફના વળાંકવાળા રસ્તા પરની કીટલી પર કામ કરતા ૧૯ વર્ષને અડું અડું થતા આ છોકરાને શું કહીશું? હિન્દુ કે મુસ્લિમ કે ખ્રિસ્તી, કારણ કે ગરીબીને કોઇપણ ધર્મમાં વાંધો નથી આવતો, બસ સરકાર એનો રસ્તો ના રોકે એટલું જ એને જોવાનું હોય છે. ચાની ચૂસકી લેતાં સીધું જ છોકરાને પૂછ્યું, ‘આવી ચૅઇન (હિન્દુ, મુસ્લિમ, ખિ્રસ્તીનાં ધાર્મિક પ્રતીકોવાળી) કેમ પહેરી છે?’ એકદમ હળવાશથી, ‘લારી પર ઘણીબધી ચૅઇન જોઇ, એમાંથી આ બહુ ગમી ગઇ એટલે પૈસા આપીને પહેરી લીઘી.’ જવાબ ગમી ગયો એટલે બીજું કંઇ પૂછ્યું નહિ. પછી એ એની મસ્તીમાં કામ કરવા લાગ્યો, ને હું આદર્શવાળા વિચારોમાં ખોવાઇ ગયો.

Liquor & Family

2009-10-30T01:18:00.001-07:00

સાબરકાંઠા જિલ્લાના વડાલી ગામમાંથી પસાર થતા નૅશનલ હાઇ-વેની ફૂટપાથ. ફૂટપાથ પર એક ગ્રામીણ પરિવાર. પરિવારમાં પાંચ છોકરાં ને પતિ-પત્ની. સમય રાત્રિના ૭:૩૦ વાગ્યાનો. આ પરિવાર છેલ્લા ત્રણ કલાકથી કબોસણી ગામે જવા માટે બેઠો છે. આ પરિવાર કોઇ વાહનની વાટ નથી જોતો, પણ વાટ જુએ છે, તો બસ ચિક્કાર દારૂ પીને લુડકી ગયેલા પતિ-પિતાને હોશમાં આવવાની. હોશમાં આવ્યા પછી વાહન મળશે કે નહ એ ચતા તો વધારાની, કારણ કે ૭:૩૦ વાગ્યા પછી વડાલીથી કબોસણી માટે વાહન મળવું બિલકુલ અઘરું. સારું છે કે ગુજરાતમાં દારૂબંધી છે એટલે આવી તસવીર પાડવાનો કુ-સમય કયારેક જ આવે છે.

આપણી (નવ)રાત્રી ને વાનરનો દિવસ / Our Night And Monkey's Day (On Navratri Festival) (5 Pictures)

2009-09-23T23:40:00.000-07:00

ગાંધીટોપી પર જય ભીમ / Jai Bhim on Gandhi Topi (cap) ( 6 Pictures )

2009-08-18T00:12:00.001-07:00

(1)

ગાંધી અને આંબેડકરમાં એક બાબત સરખી હતી : દલિતહિત. બંન્નેએ દલિત એજન્ડાને નૅશનલ એજન્ડા બનાવી અસ્પૃશ્યતાનિવારણ માટે પોતાની રીતે લડત ચલાવી. બંન્નેની લડત સામસામે આવતા તણખા પણ ઝર્યા. બંન્નેના ગયા પછી મોટ્ટાભાગના આંબેડકરવાદીઓએ અને ગાંધીવાદીઓએ આ તણખાઓને જ લડત માની લાધી. પરિણામ એ આવ્યું કે આંબેડકરવાદીઓ માટે ગાંધી તોછડા બન્યા અને ગાંધીવાદીઓ માટે આંબેડકર. આ તણખાને બાજુ પર મૂકીએ, ખરેખર મૂકવા જેવા છે, તો ગાંધી-આંબેડકરના સમન્વયથી ખોરંભાયેલા દલિતહિતને નવી દિશા મળવાની શકયતા બુટ્ટો ન કહેવાય. અલબત્ત, ગાંધી-આંબેડકરના સમન્વયનો વિચાર આજ ભલે બુટ્ટો લાગે, પણ આ દિશામાં પ્રયાસ થઇ રહ્યા છે. એમાંનું એક પગલું તારીખ ૧૭-૮-૨૦૦૯, મેલું પ્રથા નાબૂદી દિનના દિવસે નવસર્જને ભર્યું. ગાંધીઆશ્રમમાં નવસર્જને યોજેલા કાર્યક્રમમાં ગુજરાતના ૪૩ તાલુકામાંથી આવેલાં વાલ્મીકિસમુદાયનાં બાળકોએ જય ભીમ લખેલી ગાંધીટોપી પહેરી સમાજ અને શાળામાં જ્ઞાતિને લઇને થતા કડવા અનુભવોને જયુરી સમક્ષ રજૂ કર્યા. તેમના કડવા અનુભવો નીચેની તસ્વીરોમાં પણ વ્યકત થયા છે. વળી, ગાંધી-આંબેડકરની વિચારધારાથી અજાણ આ બાળકોએ પહેરેલી જય ભીમ લખેલી ગાંધીટોપી પર મોટેરાઓના વિચાર પણ પરખાયા વિના રહેતા નથી.

Jury Members : 1. Justice R. A. Mehta – Former Acting Chief Justice of Gujarat 2. Ms. Kmalaben Gurjar – Honorable Member of National Commission for Safai Karmcharies 3. Ishwarbhai Patel – Former Member of National Commission for Safai Karmcharies 4. Martin Macwan – Founder of Navsarjan 5. Ms. Mari Thekakara – Writer and JournalistProf. 6. Ghanshyam Shah – Political Scientist

(The rest pictures are below)

બજારનો પ્રભાવ (Three Photos)

2009-08-04T00:37:00.000-07:00

સ્થળ : બસ સ્ટેશન પાસે, ગામ : પાંથાવાડા, તાલુકો : દાંતીવાડા, જિલ્લો : બનાસકાંઠા

ગાંધીના અપમાનને સાંખી લેતા ગાંધીમૂલ્યરખેવાળો / (Hooch Tragedy)

2009-07-25T02:10:00.000-07:00

લઠ્ઠાકાંડે ફરી એકવાર છડેચોક સાબિત કરી દીધું, કે ગુજરાતમાં સરકાર અને ગાંધીમૂલ્યરખેવાળો નિષ્ફળ ગયાં છે. સરકારને કંઇ કહેવાપણું નથી, મદગ્રસ્તને તો કયાં કશું સંભળાય છે? અને ગાંધીમૂલ્યરખેવાળોની નિષ્ફળતાની હવે ટેવ પડી ગઇ છે. અલબત્ત, ટેવમુકિતની આશા હજી છેક ઠગારી નીવડી નથી, છતાં ગાંધીમૂલ્યોરખેવાળોની લાંંબાગાળાની ચુપ્પી, વિશેષ તો ગૂજરાત વિદ્યાપીઠની, અકળાવનારી રહી. આ અકળામણનાં બે કારણ ઃ એક, ગુજરાતમાં દારૂબંધી જેવું લાગતું નથી, મહાત્મા ગાંધીના આ અપમાનને ગાંધીમૂલ્યરખેવાળોએ સાંખી લીધું. બે, ડાૅ. આંબેડકરે પણ સ્વીકાર્યું હતું કે, , ‘after all the untouchables, according to all of us, were the nearest and dearest to him (Gandhi).’ {Rajya Sabha Debates, 6 September, 1954 (Courtesy : Manu, Gandhi and Ambedkar and Other Essays, 1995 by Madhu Limaye, P. 19)} લઠ્ઠાકાંડમાં મરનારાઓમાં ગાંધીના nearest and dearest દલિતોની સંખ્યાનું પ્રમાણ ખાસ્સું, મહાત્મા ગાંધીના આ અપમાનને પણ ગાંધીમૂલ્યરખેવાળોએ સાંખી લીધું.

સ્હેજ પોરો ખાવા જેટલું સુખ એટલું કે તા. ૨૪-૭-૨૦૦૯ના રોજ સાંજે ૫:૩૦ વાગ્યે મજૂર ગામના ડાૅ. આંબેડકર ચોક, ત્રણ રસ્તા પર પાંખી હાજરીમાં ગૂજરાત વિદ્યાપીઠે લઠ્ઠાકાંડમાં ભોગ બનેલાં કુટુંબોને દિલાસો આપવા પ્રાર્થનાસભા રાખી. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ મોડી મોડી કેમ જાગી? જવાબમાં ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના વાઇસ ચાન્સેલર સુદર્શન આયંગારે શબ્દે શબ્દે ભાર મૂકતાં જણાવ્યું કે, ‘એવું નથી, અમે કોઇના પર કમ્પલસન નથી મૂકવા માંગતા, જેને સંવેદના થાય તે આમાં જોડાય.’ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠની હવે પછીની ભૂમિકા શું રહેશે? ‘આ ધીરજપૂર્વકનું, લાંબાગાળાનું કામ છે જેને નિયતપૂર્વક, સાતત્યપૂર્વક કરવાની નીતિ છે. એક વાકયમાં કહેવું હોય તો જે-તે વિસ્તારોનું ચયન કરી તે વિસ્તારમાં દારૂનું વ્યસન કેવી રીતે ઘટાડવું તે.’ આશા રાખીએ કે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ તેની ભૂમિકામાં ખરી ઉતરે. સાથે સાથે એટલું ઊમેરણ કરી લઇએ કે ઊપરની તસવીરમાં જે ત્રણ બાળકો દેખાય છે તેમાંથી વિશાલે આસમાની શર્ટ પહેર્યો છે. તેની ઉંમર બે વર્ષની. માતાપિતાનો એકનો એક દીકરો. પિતા કાન્તિભાઇ સોમાભાઇ આયર લઠ્ઠાકાંડમાં માૃત્યુ પામ્યા. કાન્તિભાઇ સાડીઓ પર રંગકામ કરતા. વિધવા મા કેવી રીતે વિશાલને ઉછેરશે? કેવી રીતે સારું ભણાવશે? તસવીરમાં વચ્ચે કાજલ છે, ઉંમર ત્રણ વર્ષ, અને જમણી બાજુ ભાવિકા, ઉંમર પાંચ વર્ષ. બંને પુરુષોત્તમભાઇ જયંતીભાઇ રહેવરની દીકરી. કડિયાકામ અને છૂટક મજૂરી કરતા પુરુષોત્તમભાઇએ લઠ્ઠાકાંડમાં જીવ ગુમાવ્યો. વિધવા મા કાજલ અને ભાવિકાને કેવી રીતે ઉછેરશે? કેવી રીતે સારું ભણાવશે? આ બંને પ્રશ્નો લઠ્ઠાકાંડનો ભોગ બનેલાં મોટાભાગનાં કુટુંબોને લાગુ પડે છે. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ આવાં કુટુંબોનું ચયન કરી તે કુટુંબોનાં બાળકો, તરુણોના શિક્ષણની જવાબદારી ઊપાડી લે તો ગાંધીમૂલ્ય તો જળવાશે, સાથે સાથે મોટાભાગના દલિતોમાં જે બેફામ ગાંધીવિરોધ છે એમાં કંઇક અંશે (વિશેષ તો જે-તે વિસ્તારના બધા નહિ તો કેટલાક દલિતોમાં) હકારાત્મક ફેર પડશે એવી અપેક્ષા વધારે પડતી નહિ કહેવાય.

એ. પી. એલ અને બી. પી. એલ. વચ્ચેની ભાગ્યરેખા / The ãdivãsi Fishermen (14 Pictures)

2009-05-18T05:37:00.000-07:00

ઊકાઇ ડૅમ બન્યો, એનો લાભ મળ્યો, પણ રહી ગયો સ્થાનિક આદિવાસી સમાજ, ચાર ચાર દાયકા વીતવા આવ્યા પછી પણ અહનો આદિવાસી સમાજ અભાવના સૂકાભઠ્ઠ ઘૂંટડા ગળી રહ્યો છે. એકસમયના જમીનમાલિકોમાંથી લગભગ ‘પચાસ ટકાથી સિત્તેર ટકા’ આદિવાસી શેરડીકામદારો છે, ઘણા ખેતમજૂરો છે, તો કેટલાક માછીમારો છે. તેમાંય માછીમારોની તકલીફોમાં હવે તો ધરખમ વધારો થઇ ગયો છે અને થઇ રહ્યો છે. માછીમારી માટે ડૅમનો અમુક જળવિસ્તાર છેલ્લા એકાદ વર્ષથી કાૅન્ટ્રેકટ પર આપી દેવામાં આવ્યો છે. કાૅન્ટ્રેકટરને માછીમારી માટે ‘સીઝન પ્રમાણે કે ચાર મહિનાના કે આઠ મહિનાના દસ હજાર કે પંદર હજાર કે પચ્ચીસ હજાર’ આપવાના કહે છે. આનું પરિણામ એ આવ્યું કે માંડમાંડ બે ટંકનું રળી ખાતા માછીમારોમાંથી મોટાભાગના આજે શેરડીકામદારો બન્યા છે, બની રહ્યા છે. આ વિસ્તારના શેરડીકામદારોના વસમા જીવનથી આપણે કંઇક અંશે પરિચિત છીએ એટલે એમાં પડવું નથી. વળી, આમતેમ કરીને પૈસા ભરવા છતાં પણ માછીમારીથી તેમનાં જીવનમાં કંઇ સુધારો નથી આવ્યો. માછીમારો અને સ્થાનિક આગેવાનોનું કહેવું છે કે, ડૅમમાં દર વરસે માછલીઓ નખાતી નથી અને નખાય છે તો તેનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું છે. હવે એના વિશે વધુ તો કંઇ કહેવું નથી, પણ તાપી જિલ્લાના નિઝર તાલુકાનાં હાથનૂર તેમ જ આજુબાજનાં ગામોના કેટલાક માછીમારોની માછીમારી કરતી ૧૨ અને કામ આટોપીને ઘરે જતા માછીમારોની ૨, એમ કુલ ૧૪ તસવીરો છે, આ તસવીરોમાંથી માછીમારોનાં વ્યવસાયિક જીવનનો કંઇક અણસાર મળી રહેશે. આ તસવીરોનો હેતુ એટલો જ કે, એ. પી. એલ. (અબોવ પાવર્ટી લાઇન) અને બી. પી. એલ. (બિલો પાવર્ટી લાઇન) વચ્ચે રહેલી પાતળી રેખાને અહના ગરીબ આદિવાસીઓની ભાગ્યરેખા માની ચાલતા ‘આગવા ગુજરાત’નું કે ‘ર્સ્વિણમ ગુજરાત’નું ધ્યાન તેમના તરફ, જવાબદારી હોવા છતાં ગયું નથી કે જવાનું નથી, પણ આપણે તો એક નજર નાખીએ. અલબત્ત, તસવીરોમાં આવું કંઇ સ્પષ્ટ નથી, પણ અસ્પષ્ટતાઓમાંથી કેટલીક સ્પષ્ટતાઓ થવાની શકયતાઓ પર પૂરેપૂરા વિશ્વાસ સાથે. (કુલ ૧૪ તસ્વીર)

ઘરડ છોડો.../ Gujarati Diaspora Literature (4 Pictures & Texts)

2009-05-13T03:55:00.000-07:00

વતનનો ઝુરાપો, વતનની ઝંખના, વતન છોડવાના દુઃખમાંથી ગુજરાતી ડાયસ્પોરી ગુજરાતી સાહિત્યને મુકત કરી બે સંસ્કૃતિમાંથી ગમતું-અણગમતું લઇ નોખી સૃષ્ટિ સર્જવાની વાત પ્રકાશ ન. શાહે ‘ડાયસ્પોરી ગુજરાતી સાહિત્યસર્જન ઃ દશા અને દિશા’ના સમાપનવકતવ્યમાં કરી, જેને ગુજરાતી ડાયસ્પોરી ગુજરાતી સાહિત્યને ગુજરાતફલક પર, વિશેષ તો પરિષદફલક પર મૂકનારા વિપુલ કલ્યાણીએ આશ્ચર્ય, સ્વીકાર અને સ્વીકારના આનંદ સાથે ઝીલી, જે તસ્વીરમાંની તેમની બાૅડી લૅન્ગવિજમાં દેખાય છે.

તા. ૧૧-૧-૨૦૦૯, સ્થળ : ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, અમદાવાદ

Chhoti Si Laal Salaam On International Labour Day

2009-05-03T02:18:00.000-07:00

Narayan Desai

2009-05-02T04:52:00.000-07:00

It's known, however, for kind information, Gandhiji used to address Narayan Desai as Baabalo

The Laughing Prakasha (6 Pictures) (Prakash N. Shah Is AnEminent Gandhian Of Gujarat & Editor Of "Nireekshak" Fortnightly)

2009-04-25T02:20:00.000-07:00